INSON ORGANIZMIDA STRESSGA JAVOB REAKSIYALARINING FIZIOLOGIK ASOSLARI
Keywords:
Stress, fiziologiya, gipotalamus, gipofiz, buyrakusti bezlari, kortizol, adrenalin, simpatik asab tizimi, homeostaz, adaptatsiyaAbstract
Ushbu maqolada stressga javob reaksiyasining inson organizmida kechish mexanizmlari kompleks fiziologik jarayon sifatida yoritilgan. Stress omillarining markaziy asab tizimida qabul qilinishi, bosh miya po‘stlog‘ida tahlil qilinishi hamda gipotalamus orqali gipotalamo–gipofizar–buyrakusti (HPA) o‘qi faollashuvi bosqichma-bosqich bayon etilgan. Stressga javoban ajraladigan asosiy gormonlar — adrenokortikotrop gormon, kortizol, adrenalin va noradrenalinning metabolizm, yurak-qon tomir, nafas olish, ovqat hazm qilish va immun tizimlariga ko‘rsatadigan ta’siri fiziologik va biokimyoviy nuqtayi nazardan tahlil qilingan.
Maqolada stressning qisqa muddatli va surunkali shakllari o‘rtasidagi farqlar alohida ta’kidlanib, o‘tkir stressning moslashuv va himoya ahamiyati, surunkali stressning esa patogen omil sifatidagi roli asoslab berilgan. Xususan, uzoq davom etuvchi stress holatlarida gormonal muvozanatning buzilishi, insulin rezistentligi, immunitetning pasayishi, neyromediatorlar almashinuvining izdan chiqishi hamda yurak-qon tomir va asab tizimlarida morfofunktsional o‘zgarishlar rivojlanishi ilmiy manbalar asosida yoritilgan.
Shuningdek, stressning psixoemotsional holat, xotira, o‘rganish jarayonlari va xulq-atvorga ta’siri gipokamp va boshqa markaziy tuzilmalar faoliyati bilan bog‘liq holda izohlangan. Maqola stress mexanizmlarini chuqur tushunishning klinik tibbiyot, profilaktika va sog‘lom turmush tarzini shakllantirishdagi ahamiyatini ochib beradi hamda stressni nazorat qilish va uning salbiy oqibatlarini kamaytirishga qaratilgan ilmiy-amaliy yondashuvlar uchun nazariy asos bo‘lib xizmat qiladi.
Downloads
References
Guyton A.C., Hall J.E. Textbook of Medical Physiology. Elsevier.
Ganong W.F. Review of Medical Physiology. McGraw-Hill Education.
Sherwood L. Human Physiology: From Cells to Systems. Cengage Learning.
Selye H. The Stress of Life. McGraw-Hill Book Company.
McEwen B.S. Stress, adaptation, and disease: Allostasis and allostatic load. Annals of the New York Academy of Sciences.
Kandel E.R., Schwartz J.H., Jessell T.M. Principles of Neural Science. McGraw-Hill.
Sapolsky R.M. Why Zebras Don’t Get Ulcers. Henry Holt and Company.
Bear M.F., Connors B.W., Paradiso M.A. Neuroscience: Exploring the Brain. Lippincott Williams & Wilkins.
Silverthorn D.U. Human Physiology: An Integrated Approach. Pearson Education.
Costanzo L.S. Physiology. Elsevier.
