“MARKAZIY OSIYODA “AVESTO” O‘RGANILISHINING ILK BOSQICHLARI”
Keywords:
Avesto, Zardushtiylik, Markaziy Osiyo, qadimgi Eron, Sharqshunoslik, yozma manbalar, Avesto tili, madaniy meros, diniy-falsafiy tafakkur, A.Sagdullayev, I.Mo‘minov, tarixshunoslik, arxeologiya, O‘rta Osiyo sivilizatsiyasi, ilmiy tadqiqotlar, qadimiy matnlar, ma’naviy meros, ekologik qarashlar, axloqiy tamoyillar, tarixiy xotira.Abstract
Mazkur maqolada Markaziy Osiyo hududida “Avesto” kitobining o‘rganilish tarixining dastlabki bosqichlari tahlil qilinadi. “Avesto” — zardushtiylik dinining muqaddas manbasi bo‘lib, qadimgi Eron va O‘rta Osiyo xalqlarining diniy, falsafiy va madaniy hayotida beqiyos o‘rin tutgan. Maqolada, avvalo, “Avesto”ning shakllanish jarayoni, uning tili va tuzilmasi, shuningdek, Markaziy Osiyo xalqlari hayotida tutgan o‘rni haqida so‘z yuritiladi. Ilk bosqichda “Avesto”ni o‘rganish asosan arab, fors va yunon manbalari orqali amalga oshirilgan bo‘lib, bu davrda asar diniy-falsafiy manba sifatida talqin etilgan. Keyinchalik rus va yevropalik sharqshunoslarning XIX asrda olib borgan ilmiy tadqiqotlari natijasida “Avesto”ning lingvistik, tarixiy va etnografik jihatlari keng o‘rganila boshlandi. Shuningdek, o‘zbek olimlari — A.Sagdullayev, I.Mo‘minov, H.Yoqubov, M.Is’hoqov singari tadqiqotchilarning izlanishlari natijasida “Avesto”ning Markaziy Osiyo sivilizatsiyasi shakllanishidagi o‘rni yanada chuqur ochib berilgan. Maqolada shuningdek, “Avesto”ning O‘rta Osiyoda yozma madaniyat, davlat tuzumi, ekologik qarashlar va axloqiy tamoyillar rivojiga ta’siri haqida ham fikr yuritiladi. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, “Avesto” nafaqat diniy matn, balki Markaziy Osiyo xalqlarining qadimiy dunyoqarashi, ijtimoiy tafakkuri va tarixiy xotirasining muhim manbasi sifatida o‘rganilishi lozimdir.
Downloads
References
Boyce, M. Zoroastrians: Their Religious Beliefs and Practices. London: Routledge & Kegan Paul, 2001.
Asqarov, A. Oʻzbekiston qadimiy davlatchiligi va madaniyati. Toshkent: Oʻzbekiston Milliy Ensiklopediyasi, 2010.
Gnoli, G. The Idea of Iran: An Essay on Its Origin. Rome: Instituto Italiano per il Medio ed Estremo Oriente, 1989.
Humbach, H. The Gathas of Zarathustra and the Other Old Avestan Texts. Heidelberg: Carl Winter Universitätsverlag, 1991.
Shaykhov, A. “Avesto va zardushtiylik qadimiy manba sifatida.” Oʻzbekiston Tarixi, №3, 2016, 45–54-betlar.
Rashidov, A. Oʻzbekistonda Avesto tadqiqotlari tarixi. Toshkent: Fan nashriyoti, 2018.
Tremblay, X. “The Spread of Zoroastrianism in Central Asia: Archaeological and Textual Evidence.” Journal of Iranian Studies, Vol. 45, No. 2, 2013, pp. 105–129.
Gershevitch, I. The Avestan Hymn to Mithra: With an Introduction, Translation and Commentary. Cambridge: Cambridge University Press, 2012.
Yusupov, B. “Avesto – Markaziy Osiyoning qadimiy madaniy merosi.” Sharqshunoslik masalalari, №2, 2019, 60–72-betlar.
Kuzmina, E. E. The Origins of the Indo-Iranians. Leiden: Brill Academic Publishers, 2007.
