KLIMAT O‘ZGARISHI VA OY-YER SISTEMASIGA TA’SIRI: ASTRONOMIK OMILLAR TAHLILI
Abstract
ushbu maqolada insoniyat faoliyati natijasida yuzaga kelayotgan global iqlim o‘zgarishlarining Oy-Yer sistemasining muvozanatiga va uning asosiy astronomik omillariga potensial ta’siri tahlil qilinadi. Tadqiqotning asosiy maqsadi – Yer massasining qayta taqsimlanishi (masalan, muzliklarning erishi va dengiz sathining ko‘tarilishi) tufayli yuzaga keladigan Yerning aylanish tezligidagi o‘zgarishlar, qutblarning siljishi va bularning Oy orbitasiga hamda Oy-Yer masofasiga ta’sirini o‘rganishdir.
Maqolada geofizik va astronomik ma’lumotlar, matematik modellashtirish usullaridan foydalaniladi. Natijalar shuni ko‘rsatadiki, Oy-Yer sistemasiga ta’sir etuvchi gravitatsion va priliv kuchlarining o‘zgarishi Oyning orbital parametrlarining uzoq muddatli o‘zgarishiga, shuningdek, priliv to‘lqinlarining kuchayishiga olib kelishi mumkin. Ushbu tahlillar iqlim o‘zgarishining nafaqat Yer yuzasiga, balki butun kosmik sistemadagi dinamik jarayonlarga ham ta’sirini chuqurroq tushunish uchun asos bo‘ladi.
Downloads
References
Lambeck, K. (1980). The Earth's Variable Rotation: Geophysical Causes and Consequences. Cambridge University Press. (Yerning aylanishi va geofizik sabablari bo‘yicha asosiy manba).
Munk, W. H., & MacDonald, G. J. F. (1960). The Rotation of the Earth: A Geophysical Discussion. Cambridge University Press. (Yerning aylanishi va gravitatsiya nazariyasiga oid klassik ish).
Ермолаев, Ю. И. (2018). Глобал иқлим ўзгаришлари ва унинг геофизик оқибатлари. Ўзбекистон Миллий Университети. (Iqlim o‘zgarishining umumiy tushunchalari bo‘yicha mahalliy adabiyot).
Mitrovica, J. X., Tamisiea, M. E., Davis, J. L., & Milne, G. A. (2001). Recent mass balance trends of the Antarctic and Greenland ice sheets and the effect on the Earth's rotation and gravitational field. Geophysical Journal International, 145(1), F1-F4. (Muzliklarning erishi va Yerning aylanishiga ta’siri haqida).
Gross, R. S. (2007). The effect of climate change on the Earth's rotation. Journal of Geophysical Research: Solid Earth, 112(B9). (Iqlim o‘zgarishining Yerning aylanish parametrlariga miqdoriy ta’siri).
Peltier, W. R. (2004). Global Glacial Isostasy and the Surface of the Ice-Age Earth: The ICE-5G (VM2) Model and GRACE. Annual Review of Earth and Planetary Sciences, 32, 111-149. (Muzlik-izostatik tuzatish va massa taqsimoti modellari).
Ray, R. D., & Ponte, R. M. (2003). The effect of ocean tides on the Earth's rotation. Journal of Geophysical Research: Solid Earth, 108(B10). (Okean prilivlari va Yer aylanishi o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlik).
Cheng, M., Tapley, B. D., & Ries, J. C. (2013). Deceleration of the Earth's rotation by the 2011 Japanese earthquake. Nature Geoscience, 6, 980–983. (Massa taqsimotining qisqa muddatli o‘zgarishlarining ta’sirini misol tariqasida keltirish mumkin).