O‘ZBEK VA INGLIZ DOSTONLARIDA LIRIK DISKURSNING MADANIYATLARARO KOGNITIV-PRAGMATIK TAHLILI
Keywords:
lirik diskurs, kognitiv lingvistika, pragmatika, konseptual metafora, nutq aktlari, deiksis, madaniyatlararo tahlil, o‘zbek dostonlari, ingliz epik merosi.Abstract
Ushbu tadqiqot o‘zbek va ingliz dostonlarida lirik nutqning madaniyatlararo kognitiv va pragmatik xususiyatlarini o‘rganadi. Avvalgi tadqiqotlarda, avvalambor, dostonlarning poetik va estetik jihatlariga e’tibor qaratilgan bo‘lsa, lirik nutqning madaniy qadriyatlar va konseptual modellarni aks ettiruvchi kognitiv-pragmatik mexanizm sifatida qanday ishlashiga unchalik e’tibor berilmagan. Tadqiqotning maqsadi o‘zbek an’analaridan “Alpomish” va “G‘o‘ro‘g‘li”, ingliz an’analaridan “Beovulf”, “Feri qirolichasi”, “Yo‘qotilgan jannat” asarlarida qo‘llanilgan konseptual metafora, nutqiy harakat va dialektik iboralarni aniqlash va solishtirishdan iborat. Tadqiqotda qiyosiy tipologiya, kontseptual metafora nazariyasi, nutq akti nazariyasi va nutq tahlili usullari qo'llaniladi. Topilmalar shuni ko‘rsatadiki, o‘zbek dostonlaridagi lirik nutq ko‘p jihatdan jamoaviy xarakterga ega bo‘lib, “ona vatan”, “xalq birligi”, “imon va jasorat” kabi tushunchalarga urg‘u berilgan bo‘lsa, ingliz dostonlarida “hayot jang kabit”, “imtihondek” “taqdir” kabi metaforalar orqali individual qahramonlik va shaxsiy taqdir birinchi o‘rinda turadi. Pragmatik jihatdan o‘zbek dostonlarida marhamat, qarg‘ish va axloqiy nasihatlar hukmron nutqiy harakat sifatida qo‘llansa, ingliz dostonlarida qasamyod, dramatik monologlar va Xudoga murojaatlar alohida ta’kidlangan. Tahlil shuni ko‘rsatadiki, lirik nutq madaniy o‘zlikni saqlash, axloqiy qadriyatlarni yetkazish, jamoaviy yoki individual dunyoqarashni shakllantirishda asosiy vosita bo‘lib xizmat qiladi. Bu natijalar madaniyatlararo tilshunoslik, nutqshunoslik va tarjima nazariyasiga hissa qo‘shib, epik merosni qiyosiy o‘rganish uchun yangi istiqbollarni taklif etadi.
Downloads
References
Austin, J. L. (1962). How to Do Things with Words. Oxford: Clarendon Press.
Fauconnier, G. (1994). Mental Spaces: Aspects of Meaning Construction in Natural Language. Cambridge: Cambridge University Press.
Fauconnier, G., & Turner, M. (2002). The Way We Think: Conceptual Blending and the Mind's Hidden Complexities. New York: Basic Books.
Frye, N. (1967). Anatomy of Criticism: Four Essays. Princeton: Princeton University Press.
Karomatov, H. (1981). Alpomish dostoni va xalq og‘zaki ijodi. Toshkent: Fan nashriyoti.
Lakoff, G., & Johnson, M. (1980). Metaphors We Live By. Chicago: University of Chicago Press.
Milton, J. (1667/2005). Paradise Lost. London: Penguin Classics.
Searle, J. R. (1979). Expression and Meaning: Studies in the Theory of Speech Acts. Cambridge: Cambridge University Press.
Spenser, E. (1590/2001). The Faerie Queene. London: Penguin Classics.
Beowulf. (2000). Translated by Seamus Heaney. London: Faber and Faber.
O‘zbek xalq dostoni Go‘ro‘g‘li. (1975). Toshkent: O‘zFA nashriyoti.
